11.11.2006
Tveir menn samferða.
Tveir menn samferða. Um flugslysið á Snæfellsnesi 28. nóvember 1941 og sagnir tengdar því. Í lok nóvember árið 1941 fórst bresk sprengjuflugvél í fjöllunum fyrir ofan Kolgrafafjörð á Snæfellsnes og með henni 6 ungir flughermenn. Þeir létu líf sitt ekki aðeins fyrir ættjörð sína, þeir börðust einnig fyrir Ísland í þeim skelfilega hildarleik sem stríðið við vítisvél Hitlers var. Þessi atburður vakti óhug þeirra sem á einn eða annan hátt komu að slysinu og var harkaleg áminning um skelfingu styrjaldarinnar. Nær ekkert hefur þó verið fjallað um þetta flugslys þótt ýmsar sögusagnir séu þó á sveimi er tengjast því og enn séu menn til sem muna þessa atburði. Hér verður þessi saga sögð eins og heimildir segja til um. . Föstudaginn 28. nóvember 1941, kl. 14.20, fór Wellington flugvél 221. flugsveitarinnar, T2988 ,,DF-H" (,,Einn yfir áttunni") í eftirlitsflug frá Reykjavíkurflugvelli, svokallað ,,Bear Patrol" flug á hafsvæðinu milli Grænlands og Íslands. Hvasst var af suðaustri og lágskýjað. Flugstjóri í þeirri ferð var J. E. Speak. Þegar vélin kom úr eftirlitsfluginu snéri flugmaðurinn í átt til Reykjavíkur. Flugvélin sást um kvöldið frá Stykkishólmi á leið í stefnu á Hvammsfjörð. Síðast heyrðist frá flugvélinni kl. 22:30. Kolgrafir herteknar Föstudaginn 28. nóvember var hvasst sunnan rok og rigning. Um kvöldið heyrðu hjónin á Kolgröfum eins og í skruggu og um leið birti mikið úti. Kvöldið eftir þegar Ingvar bóndi var að koma frá því að reka fé á Kolgrafaodda mætti hann þremur hertrukkum. Í þessum hertrukkum voru alls 14 breskir hermenn sem voru komnir til að leita að bresku herflugvélinni. Með Bretunum voru tveir Íslendingar, Hjörleifur Sigurðsson frá Hrísdal og Ólafur Matthíasson frá Fjarðarhorni. Þar sem komið var myrkur var ekki hægt að hefja leit í fjöllunum, fóru því allir hermennirnir ásamt Íslendingunum að Kolgröfum. Hertóku bretarnir bæinn og skipuðu varðmenn til að gæta hans, vopna og mannaferða. Daginn eftir, á sunnudeginum, barst Bretunum liðsauki úr Borgarfirði. Voru þá a.m.k. 4-5 herbílar komnir á staðinn. Lítið gagn var þessum hertrukkum því þeir sátu fastir í aurbleytunni og stór hluti af liðsstyrk Bretanna baslaði við hertrukkana. Aðrir hermenn leituðu ásamt íslenskum fylgdarmönnum sínum svæðið í kringum Eyrarbotn frá Tröllahálsi að Gunnólfsfelli. Bretarnir voru nánast ófærir um að leita í skriðum og bröttum brekkum vegna lofthræðslu. Ekki var sími á Kolgröfum og þurftu því yfirmenn Bretanna að vera í sambandi við sína yfirboðara í gegnum símstöðvarnar á prestsetrinu Setbergi og í Hraunsfirði. Þar sem hertrukkarnir sátu fastir þurftu sendiboðarnir sem fóru með skilaboð á milli að fara ríðandi. Mánudaginn 1. desember var suðaustanátt og rigning öðru hvoru. Þá höfðu fleiri verið fengnir til leitar. Fóru ellefu manns utan úr sveitinni til leitar auk fjögurra manna sem lögðu af stað frá Kolgröfum. Þeir voru ásamt með Ingvari bónda, Hjörleifur í Hrísdal, Ólafur í Fjarðarhorni og Guðni á Berserkseyri. Þá var nokkuð vitað hvar vélin hafði farist. Fóru þeir inn í Eyrarbotn og yfir að austanverðu við Gunnólfsfellið og út Grenjadalinn og upp að Svartahnjúk. Engir bretar voru í þessari leit, þeir voru uppteknir við hertrukka sína. Ýmsar sögur tengjast þessu slysi. Ingi Hans Jónsson, sagnaþulur í Grundarfirði, hefur tekið saman þessar frásagnir að beiðni greinarhöfundar. Í hans fórum er að finna eftirfarandi frásagnir: ,,Strax í kjölfar slyssins varð vart við all miklar vangaveltur og sögusagnir um þá atburðarás sem þar hafði átt sér stað. Hvorttveggja var að heimamenn höfðu engar upplýsingar frá heryfirvöldum og ekkert mátti tala um málið opinberlega. Lífseigar hafa verið sögur um reimleika á svæðinu og sérkennilega fyrirboða. Talsverðu áður en slysið varð var Magnús bóndi á Kolgröfum á ferð úr kaupstað í Grundarfirði. Gott veður var og tunglskinsbjart. Þegar Magnús var kominn inn undir Hrafnkelsstaði sá hann á undan sér tvo menn á gangi. Magnús herti gönguna og hugðist ganga með mönnum þessum, frekar en að vera einn á ferð. En hversu sem Magnús herti göngu sína dró ekkert saman með þeim. Það þótti honum sérkennilegt og ekki með öllu eðlilegt. Þegar hann átti stutt eftir að þeim hurfu þeir eins og jörðin hefði gleypt þá. Þessi sérkennilegi atburður rifjaðist upp fyrir bændum í Eyrarsveit er þeir stóðu yfir líkum fjögurra flugmanna á nákvæmlega þeim stað þar sem hinir tveir höfðu horfið Magnúsi. Eftir slysið þóttust menn oft verða varir við reimleika í Kolgrafarfirði. Og flestar sögur eru um tvo menn samferða. Einnig hefur verið lífseig sú saga að hugsanlegt sé að mennirnir tveir sem aldrei fundust kunni að hafa lifað slysið af og lagt af stað gangandi frá slysstaðnum og tekið stefnu á ljósin á Kolgröfum. Fallhlífar og einhver annar búnaður fannst við Hrafnagil í fyrrnefndri göngustefnu. Hrafnagil er hinsvegar algjörlega ókleift og engin tök á að leita þar." Og Ingi Hans heldur áfram: Að framansögðu er ljóst að íslenskum heimildum ber ekki saman við þær heimildir sem til eru í breska þjóðskjalasafninu um flugslysið. Íslendingar telja að ekki hafi öll líkin fundist en Bretar fullyrða að þeir hafi jarðsett alla úr áhöfn vélarinnar. Í viðtali við greinarhöfund telur Herbert Crawshaw, forseti og fyrrum flughermaður í 221. flugsveit RAF, en hann hefur ritað sögu 221. flugsveitar RAF, nær útilokað að breskur yfirmaður hefði nokkurntíma skrifað undir hernaðarskýrslu þess efnis að allir úr áhöfn flugvélarinnar hefðu farist nema að vera þess fullviss að öll líkin hefðu fundist eða hægt hefði verið að sanna á fullnægjandi hátt að svo væri. Herbert telur að ef öll líkin hefðu ekki fundist hefði í slíku tilviki verið tilkynnt að einhverra væri saknað og þeir taldir af. Undir þessa skoðun tekur William Smith, fyrrum herflugmaður úr 221. flugsveit RAF, en hann er líklega einn eftirlifandi þeirra flughermanna sem voru viðstaddir jarðarför flughermannanna þann 6. desember 1941 í Fossvogskirkjugarði. Þó er varla ástæða til að rengja íslenskar heimildir um þetta flugslys. Því verður varla svarað héðan af hvort allir flughermennirnir sem fórust hvíli í Fossvogskirkjugarði eða hvort einhverjir þeirra hafi ekki fengið að hvíla í vígðri mold. Hitt er auðveldara að benda á að Íslendingar hafa verið furðu sinnulausir um að minnast þeirra ungu hermanna sem fórnuðu lífi fyrir ættjörð sína og Ísland í mesta hildarleik allra tíma. Heimildaskrá/ tilvísanaskrá: Herbert Crawshaw: History of the No. 221 Squadron. Bls. 1-4. Eggert Norðdahl: Flugsaga Íslands í stríði og friði. Örn og Örlygur. Rvk. 1991. David Mondey: The Hamlyn Concise Guide to British Aircraft of World War II. Chancellor Press. London 1994. Bls. 217-221. Iain Hutchinson: The Flight of the Starling. Kea Publishing. Erskine, Renfrewshire, Skotlandi, 1992. Bls. 76-81. R.A.F. Operational Records Book. No. 221 Squadron. Skjöl í Þjóðskjalasafni Breta, Public Record Office, Kew, Richmond, Surrey, Bretlandi. War Diary. 1/5 BN The West Yourkshire Regt. Iceland. Skjöl í Þjóðskjalasafni Breta, Publick Record Office, Kew, Richmond, Surrey, Bretlandi Commonwelth War Graves Commission. www.cwgc.org Ingvar Agnarsson bóndi á Kolgröfum, Snæfellsnesi. Dagbókarbrot í handriti. Tekið saman af Hjálmari Gunnarssyni frá Eiði við Kolgrafarfjörð. Hjálmar Gunnarsson. Óprentaður formáli að dagbókarbrotum Ingvars Agnarssonar á Kolgröfum. Ingi Hans Jónsson, sagnaþulur, Grundarfirði. Frásögn í bréfi til greinarhöf. 30.1. 2006. Ragnar J. Ragnarsson, fv. flugstjóri, Reykjavík. Munnleg heimild. William Smith, fyrrum flughermaður, Newcasle, Bretlandi. Munnleg heimild. Erlendur Halldorsson frá Dal. Reykjavík. Munnleg heimild. Guðbjartur Gunnarsson, bóndi Hjarðarfelli. Munnleg heimild. 
221. flugsveit konunglega breska flughersins
221. flugsveit konunglega breska flughersins, RAF, (no. 221 General Reconnaisance Squadron) var hluti af strandgæslu breska flughersins og hafði aðalaðsetur á Limavady á Norður-Írlandi. Flugsveitin hafði á að skipa Wellington -sprengjuflugvélum, sem voru tveggja hreyfla, langdrægar og þóttu meðal bestu flugvéla sem breski herinn hafði í sinni þjónustu. Sumarið 1941 flugu flugvélar flugsveitarinnar oft á milli Íslands og Norður-Írlands í kafbátaleitarflugi. Í lok september sama ár voru aðalstöðvar flugsveitarinnar fluttar frá Limavady til Reykjavíkur. Bretar töldu að Wellington flugvélarnar hentuðu vel til kafbátaleitar og ískönnunarflugs. Alls komu um 22 flugvélar flugsveitarinnar til Íslands frá því í lok september fram undir lok nóvember. Hluti flugsveitarinnar varð eftir á Norður-Írlandi. Vickers Wellington flugvélarnar sem hér voru staðsettar voru af gerðinni Mk.Ic og Mk.VIII. Þær gátu flogið allt að 2.478 km fullhlaðnar og borið 2.041 kg af sprengjum. Þær voru auk þess vopnaðar átta vélbyssum í tveimur byssuturnum. Þessar flugvélar voru útbúnar með ratsjárútbúnaði, þeim besta sem völ var á á þeim tíma. (Flugs. 234) Vélar 221. konunglegu bresku flugsveitarinnar flugu alls 950 flugtíma hér við land sem verður að teljast mikið miðað við erfiðar aðstæður, slæmt veður og illt fjarskiptsamband
,,Einn yfir áttunni"
Meðal flugstjóra 221. flugsveitarinnar var Eric Starling sem hafði langan flugmannsferil að baki. Vegna reynslu sinnar hafði Starling komið fram með tillögur um nýjungar og breytingar á flugvél sinni. Starling lét koma fyrir stórum útsýnisgluggum á skrokk vélarinnar til að hafa betra útsýni í eftirlitsfluginu. Wellington Mk.VIII flugvél Starlings, sem hafði einkennisstafina, T2988 ,,DF-H" var einnig einkennd með orðinu ,,einn" sem var undirstrikað og þar undir táknið átta. Á milli var ákveðinn greinir. Því var vélin nefnd; ,,einn yfir áttuna" (One over the eight). 
Í eftirlitsflugi frá Reykjavík þann 11. október kom Starling og áhöfn hans auga á þýskan kafbát og varpaði þremur 450 punda sprengjum að kafbátnum á meðan kafbáturinn var enn við yfirborðið. Breski sjóherinn skráði þó þennan kafbát sem, "álitinn sokkinn". (The Flight of... bls 78) Þegar dagbækur kafbátsforingjans á þýska kafbátnum U 502, eru skoðaðar kemur í ljós að aðeins urðu minniháttar skemmdir á kafbátnum.. Kafbáturinn var þá staddur 220 (?) sjómílur beint í suður frá Reykjavík
Síðasta kall klukkan 22:30
Eftir að hafa farið inn Hvammsfjörð snéri hún út fjörðinn aftur og flaug stuttu síðar framhjá Stykkishólmi til vesturs. Starfsmaður á símstöðinni þar tilkynnti til Reykjavíkur um að flugvélin væri í nauðum (21:55) því skotið hefði verið grænum og hvítum blysum frá henni. Flugvélin sást að því loknu fara í stefnu suðvestur í átt að Hraunsfirði á Snæfellsnesi. Skammt þar frá reyndi flugmaðurinn að fljúga yfir fjallgarðinn til suðurs. Rakst flugvélin á fjallstind rétt neðan við þar sem hann er hæstur ofan við Kolgrafarfjörð. Flugvélin sprakk strax í loft upp og blossinn sást alla leið til Stykkishólms."(E.N, bls. 250) Líklegast er að flugmennirnir hafi verið villtir og talið sig vera yfir Reykjanesi. Flugmennirnir áttu að geta flogið yfir Snæfellsnesfjallgarðinn þrátt fyrir skýjaþykknið því þessi flugvélartegund var útbúin blindflugstækjum. (RJR, munnl.)
Í dagbók flugsveitarforingjans segir aðeins að: ,,Speak flugstjóri var í loftinu í etirlitsflugi (Bear Patrol), um miðnættti hafði hann ekki snúið til baka. Síðasta kall frá honum var kl. 22:30"Bretar fáorðir um flugslysið
Leyniþjónusta breska landhersins, Vestur-Yorkshire herdeildarinar (1/5 BN The West Yourkshire Regt.) fékk tilkynningu kl. 23:15 þann 28. nóvember frá höfuðstöðvum (force H. Q.) að Wellington sprengjuflugvél hefði líklega brotlent í námunda við Stykkishólm. Daginn efir fóru hermenn úr Yorkshire (regimentinu) frá Reykjaskóla í Hrútafirði og Borgarnesi til leita að flaki vélarinnar. Upplýsingar um leitina er ekki að finna í skýrslum bresku leyniþjónustunnar. En í dagbók 221. flugsveitarinnar þann 4. desember má lesa að bresk landherssveit (1st/5th West Yorks) hafi fundið flugvélina þar sem hún hafði brotlent í fjallshlíð inn í Hrafnkellsstaðabotni við suðurenda Kolgrafarfjarðar, í 2000 feta hæð yfir sjávarmáli og allir úr áhöfninni látist alls 6 manns.
Þetta eru einu upplýsingarnar um flugslysið sem finna má nú í skjölum breska hersins. En svo vill til að dagbækur Ingvars Agnarssonar bónda á Kolgröfum eru til en hann var meðal þeirra Íslendinga sem komu að flugvélarflakinu skömmu eftir að það fannst. Þessi dagbókarbrot vélritaði Hjálmar Gunnarsson frá Eiði við Kolgrafarfjörð og ritaði að þeim stuttan formála. Þessi dagbókarbrot eru nú ómetanleg heimild um þessa atburði, flugslysið og leitina að flugvélarflakinu, í upphafi jólaföstu árið 1941. Hér verður stuðst við skrif þeirra Hjálmars og Ingvars um flugslysið og leitina að flugvélarflakinu.
Þetta kvöld gistu á milli 20 og 30 aðkomumenn á Kolgröfum. Bretarnir voru flestir illa til reika. Þeir höfðu engin hlífðarföt og voru svangir þar sem þeir höfðu lítið haft með sér matarkyns. Ingvar bóndi tók þá til þess ráðs að gefa þeim síld sem rekið hafði á fjörurnar í óveðrinu. Steiktu Bretarnir síldina og líkaði vel.
Flakið finnst við Svartahnjúk
Ófögur sjón blasti við leitarmönnum. Flugvélin hafði lent í skriðu fyrir neðan Svarthnjúk og sprungið þar. Hlutar úr vélinni lágu á víð og dreif. Hjörleifur í Hrísdal skaut neyðarblysum til merkis um að flugvélin væri fundin, úr byssu sem bretarnir létu hann hafa í þeim tilgangi. Enga hreyfingu var þó að sjá við bílalest bretanna. Þar voru þá um þrjátíu hermenn við bílana. Ingvar á Kolgröfum fór því gangandi til að láta vita um flugvélarflakið. Með Ingvari fóru síðan 7 hermenn í átt að slysstaðnum. Þegar þeir komu á Hrafnkellsstaðabotninn biðu heimamenn þar við fjallsræturnar og þá búnir að bera niður líkin. Síðan segir orðrétt í dagbók Ingvars: 
,,Talið var að 5-6 eða 7 hefðu verið í vélinni, fengust aldrei af því nákvæmar fréttir af því hve margir þeir voru, en 4 lík voru þarna heilleg að vísu mjög brennd og vantaði mikið á sum þeirra vegna brunans en talið var þó að eitthvað hafi verið af því fimmta. Hermennirnir fóru svo með okkur aftur upp að flugvélarflakinu til eftirlits. Síðan var farið heim og líkin skilin eftir við fjallsræturnar í brekánum og sótt morguninn eftir á hestakerru.
Þessa nótt voru hér 19 manns en hvað margir voru á Berserkseyrarbænum veit ég ekki. Þriðjudaginn 2. desember fóru svo allir suður, en þá var SA rok og rigning."
Lýkur hér frásögn Ingvars Agnarssonar bónda á Kolgröfum. 
Jarðneskar leifar þeirra sem fórust voru fluttar til Reykjavíkur og greftraðar í Fossvogskirkjugarði þann 6. desember að viðstöddum nokkrum meðlimum 221. flugsveitar konunglega breska flughersins sem ennþá voru á Íslandi. (Hist.)
Þeir sem fórust voru: 
1) John Ewert Speak, flugstjóri.
2) James Brian Gower, flugmaður, 22. ára.
3)Donald John Macpherson, liðþjálfi, 26 ára,liðþjálfi/turnskytta. 4) Kenneth Frederick Capper, liðþjálfi/turnskytta.
5) Glyn David Humphreys Griffith, liðþjálfi.
6) John Nelson Fergus, liðþjálfi/turnskytta, 20. ára.
7) Kenneth Fredrick Capper, liðþjálfi/turnskytta. 
Þeir voru allir ókvæntir nema G.D.H. Griffith sem lét eftir sig eiginkonu, Betty Griffith.Tveir menn samferða
,,Yngsta þekkta sagan af reimleikunum í Kolgrafarfirði er æði merkileg. Um jól fyrir nokkrum árum voru gestir að koma úr kaffiboði á Berserkseyri. Vetrarnóttin var tunglskinsbjört eins og þær gerast fegurstar, ný mjöll yfir öllu og því tiltölulega bjart. Þrjár manneskjur voru í bílnum og þegar þau voru stödd í miðjum Eyrarbotni sáu þau hvar maður gekk yfir veginn, í átt frá fjalli til sjávar. Óneitanlega brá þeim nokkuð við þessa sjón og töldu sérkennilegt að sjá mann á göngu á þessum slóðum. En vel gat það verið að einhver hefði lent í vandræðum um nóttina og þarfnaðist aðstoðar. Bílstjórinn stöðvaði þá bíl sinn og ræddu hann og samferðafólk hans atvikið. Öll höfðu þau séð það sama. Þau ákváðu að athuga þetta nánar og fóru út úr bílnum. En hvar sem þau gáðu sáust engin spor í nýföllnum snjónum."Það fennir skjótt í sporin