16.7.2006
Kjartan Jónsson
eftir Skugginn í Paradís
Kjartan Jónsson
(Vinum Indlands)
Klukkan hálf sjö á aðfangadagsmorgun vaknaði ég við píp úr farsímanum, á þessum slóðum þjónaði hann eingöngu hlutverki vekjaraklukku. Ég var staddur á hóteli í Rongo, smábæ í austur-Kenýa, síðasta viðkomustað mínum og félaga míns Ken Amittou, á leiðinni frá Kisumu, heimaborg Kens, til Sindo, smábæjar við Viktoríuvatn. Þaðan var ætlunin að sigla út á vatnið til eyjarinnar Remba. Tilgangur ferðarinnar var að heimsækja hópa sjálfboðaliða Húmanistahreyfingarinnar sem Ken starfar með.
Leiðin til Sindo
Leiðin frá Kisumu var farin í nokkrum áföngum í ,,Matatu", sem er Toyota sendiferðabifreið með sætum fyrir alls 19 manns og er einn helsti fararmátinn í Kenya. Ken hefur væntanlega ekki litist á svipinn á mér eftir fyrsta áfanga, á þeim áföngum sem eftir voru var séð til þess að ég fékk að sitja í framsætinu, en þar var heldur rýmra.
Vegurinn smáversnaði á leiðinni, malbikið varð holóttara og mjókkaði á köflum, varð sumstaðar að mjórri ræmu sem bílarnir óku sitt hvoru megin við og hvarf alveg þess á milli. Farþegarnir héldu á pinklum og pökkum, sumir pakkanna með loftgötum þaðan sem heyra mátti gagg öðru hvoru.
Bílarnir stoppuðu með reglulegu millibili og fólk kom og fór. Á næst síðasta áfanganum sá ég gamla konu nálgast bílinn. Henni fylgdi mikill flugnasveimur, minnti helst á flækingsfígúru úr teiknimyndasögu. Eftir mikla rekistefnu var henni hleypt inn í bílinn, allir gluggar opnaðir og brunað af stað.
Þegar við komum til Sindo var stutt stopp og síðan stigið upp í opinn bát með utanborðsmótor og siglt af stað út á vatnið. Þá höfðu bæst í hópinn fulltrúi heimamanna í hreyfingunni; ungur fiskimaður að nafni Johanes sem stýrði bátnum af mikilli leikni og Eric Obama, félagsmálastjórinn í Sindo. Við héldum út á vatnið í glaðasólskini, hitinn rétt undir 30 gráðum en svalandi gola blés á móti okkur þar sem við sigldum fram hjá fallegum eyjum, iðandi af fuglalífi. Eftir um klukkutíma siglingu sáum við örla fyrir áfangastaðnum beint framundan. Hálftíma síðar renndum við bátnum upp í fjöru á eyjunni Remba.
Remba
Eyjan Remba liggur í landhelgi Kenya örstutt frá landamærum Kenya og Uganda og er litið svo á að hún tilheyri báðum löndum. Ef siglt er nokkra kílómetra í suður er komið inn í landhelgi Tansaníu. Flestir íbúar eyjarinnar eru frá Kenya en þó nokkrir frá Uganda. Allir íbúar eyjarinnar tengjast fiskveiðum á einn eða annan hátt, fiskimenn og fjölskyldur þeirra. Þegar mest er veitt, yfir hávertíðina, eru yfir 300 bátar að veiðum allar nætur. Á eyjunni er lögreglustöð þar sem tveir lögreglumenn eru á vakt, annar kenyskur en hinn frá Uganda. Á tveggja vikna fresti koma svo lögreglumenn frá Tansanýju til eftirlits.
Gönguferð um eyjuna, þar sem við skoðuðum hverfi hennar; lágreist ómáluð bárujárnshús, lauk svo á lítilli yfirbyggðri bryggju sem notuð er til að taka á móti og vigta afla. Þar var haldinn fundur með nokkrum eyjaskeggjum. Í ræðu minni kynnti ég fiskimannaeyjuna Ísland, rifjaði upp þau tvö ár sem ég var á sjó og uppskar breið bros og klapp og var þar með meðtekinn í heilagt bræðralag fiskimanna. Um fimmleytið, þegar við vorum að búa okkur til brottfarar, voru fyrstu bátarnir að leggja af stað til veiða. Einn þeirra dólaði rétt fyrir utan, þeir voru í einhverjum vandræðum sem enduðu með því að utanborðsmótorinn losnaði og sökk. Fiskimaðurinn stakk hendinni örsnöggt niður í vatnið og náði að draga hann upp. Veiðitíminn er frá sólarlagi til sólarupprásar. Á daginn halda fiskarnir sig í djúpinu en koma upp á nóttinni til að leita ætis. Í hönd fór aðfararnótt jóla, en jafnvel þótt flestir íbúar eyjarinnar séu kristnir var ekkert frí.
Fiskveiðistjórnun við Viktoríuvatn
Á bakaleiðinni gaf kvöldgolan góðan meðbyr á meðan Johannes útskýrði fyrir mér fiskveiðistjórnunina við Viktoríuvatn. Fyrir nokkrum árum voru allar veiðar sem byggjast á því að elta fiskinn, bannaðar og þar með allar togveiðar. Þrjá mánuði á ári er hrygningartímabil þar sem allar veiðar eru bannaðar, þótt ekki sé amast við því að fólk veiði til eigin neyslu. Þá er bannað að veiða næst ströndinni þar sem seiðin halda sig. Helsta vandamálið er skortur á ís. Sigla þarf eftir honum alla leið til Kisumu en það tekur um 6 tíma. Þegar þeir hafa ís geta þeir selt fiskinn til fjarlægari markaða og jafnvel til útflutnings, en það gefur þeim margfalt meiri tekjur en þeir fá fyrir fiskinn sem þeir selja á staðnum.
Kvöldsólin varpaði síðustu geislum sínum á ströndina þegar við nálgumst Sindo. Við sigldum fram hjá háum tanga á hægri hönd. Skugginn af honum lá yfir hálfum bænum en á hinn hlutann brugðu síðustu geislar sólar ævintýralegum blæ á sannkallaða náttúruparadís. Það var komið rökkur þegar við komum í einkarekinn skóla á staðnum þar sem okkar beið annar fundur. Á meðal fundarmanna var Philip, skólastjóri skólans. Hann lýsti fyrir okkur skólastarfinu og hafði greinilega mikinn metnað á því sviði. Það truflaði hann greinilega að undanfarin ár hefur skólastarfið stöðugt orðið erfiðara. Fjöldi munaðarleysingja hefur aukist frá ári til árs og þar með hefur nauðsynlegur stuðningur fjölskyldnanna við skólastarfið minnkað. Að fundi loknum var okkur borinn matur, kjúklingur og Ugali, maís-kornkássa sem er helsta meðlætið.
,,Tónlistin okkar drepur"
Að loknum fundinum fórum við Ken inn á ,,Hótel Bedrock" í Sindo þar sem við gistum. Hótelið er lágreist, nokkur herbergi sem gengið er inn í beint út frá veitingarsal og fengi varla hálfa stjörnu nokkurstaðar í Evrópu. Þegar við komum í salinn voru örfáir gestir þar fyrir. Ken kynnti mig fyrir Edwards, heilbrigðisfulltrúanum á staðnum, sem var staddur þar fyrir tilviljun.
Þeir höfðu hist áður vegna fyrirhugaðrar herferðar gegn malaríu sem sjálfboðaliðar Húmanistahreyfingarinnar eru að hefja á staðnum. Markmið hennar er að uppfræða fólk um forvarnir, smitleiðir og lyfjanotkun og dreifa moskítónetum til barna og ófrískra kvenna. Fyrirhugað er m.a. að safna fé á Íslandi fyrir netum. Auk malaríu er alnæmi eitt helsta vandamálið, í Kenya er landsmeðaltal HIV smitaðra um 14% og að sögn Edwards var hlutfallið enn hærra á þessum slóðum. Hann er ungur maður, rétt innan við þrítugt og eins og fleiri á þessu aðfangadagskvöldi var hann búinn að fá sér nokkra bjóra. ,,Hér er mikið lauslæti" sagði hann. ,,Ég reyni að hvetja fólk til þess að nota smokka og höfða til þess að það smiti ekki maka sína. En kannanir sýna," sagði hann vonleysislega, ,,að aðeins um 25% fólks notar smokka og enn færri, eða um 15% kunna að nota þá." Í bakgrunni mátti heyra innlenda Benga tónlist, upprunalega frá Luo og Kikuyu ættflokkunum, en hefur orðið fyrir áhrifum frá tónlist úr ýmsum áttum. Einum bjór síðar var Edwards orðinn þvoglumæltur, stóð upp undir seiðandi tónlistinni og dansaði letilega. ,,Tónlistin okkar drepur" sagði hann, ,,hún vekur ástríðurnar."
Mér leið einkennilega nokkru síðar, þegar ég horfði út um herbergisgluggann á ótrúlega stjörnubjartan himininn á þessu aðfangadagskvöldi, hugsaði um börnin mín og jólin heima og setti niður fyrstu orðin í þessari grein.