Efling Atvinnulífs á Suðurnesjum Víkurfréttir 2o. feb.1986

Þau fyrirtæki sem náð hafa hvað mestum ítökum á síbreytilegum heimsmarkaði viðskiptanna eru svokallaðir "auðhringir". Hvað ætli valdi því að þessir "hringir" sýni margir hverjir síaukinn hagnað ár eftir ár og eru þar ekki neinar smáupphæðir í líkingu við hin ísl. fjárlög, heldur er þar allt stjarnfræðilegt. Ýmsir góðir hálsar hafa fært okkur meðsystkinum sínum heim sanninn um að hringirnir hafi flestir hverjir óhreint mjöl í sínum sekkjum. Er þar nærtækast að nefna "Aljúsviss" sem hann Hjörleifur fletti ofan af í skammri ráðherratíð sinni, en ekki verður farið nánar út í þá sálma. Það sem helst skilur á milli þessara samsteypa og ísl smáfyrirtækja er fjölbreytnin. Sambandsfyrirtækin öll- kaupfélög, skipafélög, verkstæði, kaffivinnsla ofl ofl eru mini útgáfa auðhringja, mörg fyrirtæki undir einni yfirstjórn.

En hví skyldi ég vera að gauka að auðhringjum í grein um atvinnumál á Suðurnesjum, nema vegna þess að enn situr hjá mér ungkarlinn hálf-atvinnulausi, sá sem lék stórt hlutverk í síðustu grein undir svipuðum formerkjum.

"Ég vil byrja á að lýsa undrun minni yfir skammsýni og barnalegri einfeldni ísl stórhuga í fiskeldismálum og ekki síður stjórnvalda að leyfa framhald vitleysunnar, þar til að of seint verður um rassinn gripið. Á ég þar við laxeldi, rétt eins og ekki komi aðrar tegundir til greina. Áhuginn fyrir laxeldi hér á landi spratt upp fyrir nokkrum árum er til ísl eyrna bárust fregnir af góðu gengi norðmanna við sölu á eldislaxi vestanhafs. Rokið var upp til handa og fóta, reistar hafa verið laxeldisstöðvar vítt og breytt um þetta gósenland okkar íslendinga og nú síðast bárust fréttir af því að reist yrði 4000 tonna laxeldisstöð á Reykjanesinu. Af hverju einblína menn á laxinn á sama tíma og norðmenn taka upp eldi sífellt fleiri tegunda, ss. lúðu, sandhverfu og þorsks til að mæta áföllum er laxinn fer loks lækkandi í verði? Þá verður auðvelt fyrir þá að efla eldi annarra teg.

Nefnd sú sem skipuð var til að ath hvernig auðlindum á Reykjanesi yrði best fyrirkomið hefur loks ályktað að reisa eigi 4000 tonna laxeldisstöð. Ef ekki á annað að koma til, lýsi ég frati á nefndina og alla hennar vinnu, sbr. reynslu norðmanna. Vegna þessa hugmyndaskorts fór ég að velta vöngum yfir því hvernig ég vildi að auðlindirnar yrðu nýttar á nýstárlegan hátt.

SAMBLAND AF YLRÆKTARVERI OG FISKELDISSTÖÐ

1. Raforka á viðráðanlegu verði þyrfti að tiltæk svo að beita megi gervilýsingu svo að plönturæktun yrði bæði möguleg og hagkvæm hér á norðurhjara veraldar. Hvernig væri það mögulegt nema með eigin raforkuframleiðslu. Vatni sem nægja myndi til hitunar ylræktarvers fylgir mismikil gufa eftir hitastigi þess og þá gufu mætti nýta með eimsvalahverfli (túrbínu) til að framleiða nægilega raforku.

Raflýsing færi að mestu fram í mán. okt. - mars en minna þess utan. Úr orkuverinu yrði vatnið leitt í verið til upphitunar eftir nga kælingu til að breyta fasa þess úr gufu í rennandi vatn.

2. Ylræktarver (gróðurhús) þarf helst að vera þannig í sveit sett að heppilegut jarðvegur sé nánast innan seiligar og í flestum tilfellum eins og í Hveragerði er notast við mold til ræktunar. Slíkri jarðargjöf er þó ekki að heilsa á hrjóstrugu Reykjanesinu. Kæmi því annað tveggja til greina: Annars vegar ræktun á nokkurskonar "einangrunarull" á steingólfi, og hinsvegar og þá miklu frekar svokölluð "vatnsræktun", þeas ræktun í vatni sem inniheldur öll nauðsynlegustu næringarefnin fyrir plönturnar í réttum lutföllum.

Úr verinu yrði heitt og brimsalt vatnið leitt til íblöndunar upphituðu ferskvatni til þess að minnka megi saltmagnið, jafnframt því sem kæling ætti sér stað. Þegar loks vökvinn hefði náð kjörformi rynni hann í ker þar sem framfæri þrepaeldi ýmissa vatnalífvera.

3. Fiskeldi (þrepaeldi) ætti sér stað í stórum kerjum þar sem röðun tegundanna réðist af kjörhita hverrar fyrir sig.

Hugmyndina að þessu þrepaeldi fæ ég frá Svíþjóð en þar er kælivatn frá kjarnorkuverum nýtt til slíks eldis á leið þess í hafið. Ræktunarstöðin Akvatiska avelslaboratoriet í Simontorp á Skáni er td með 5 tegundir í ræktun í lokuðu ferskvatnskerfi, en um það rennur slíkt kælivatn. Í fyrstu eldiskerjunum vaxa risarækjur í 31 gráðu heitu vatninu sem þaðan er leitt til frekari kælingar, og í önnur ker með vatnahumri, kola og urriða í þriðju og fjórðu. Í síðustu kerjunum hefur vatnið kólnað í 6 stig, en þar er laxahrognum klakið.

Ætið á Reykjanesi yrði hugsanlega hið ákjósanlega gufuþurrkaða fiskimjöl sem framleitt er á Reykjanesi, eða mauksoðnar plöntur úr ylræktarverinu.

4. Endurnýting vatnsins yrði með þeim hætti að þá er það hefði farið gegnum rásina (hitun gróðurhúss og kerja) yrði það aftur leitt í verið þar sem það léki um rætur plantnanna í vatnsræktuninni. Á þessu stigi væri vatnið orðið miklum mun næringarríkara en þá er það upphaflega kom úr iðrum jarðar, annað hvort sem jarðsjór eða ferskvatn.

Lokun hringrásarinnar yrði að síðustu fullkomnuð með niðurdælingu vatnsins eins og tíðkast hefur í Svartsengi.

5. Stofnkostnaður yrði eflaust óheyrilegur en léttbærari væri hann fyrir Suðurnesjamenn ef tekin yrði upp samvinna við fjársterka útlendinga.

Rekstrarkostnaður yrði tiltölulega lítill þar sem að fátt aðfanga kæmi utan af svæðinu. En að öllu tali um stórhagnað slepptu ætla ég aðeins að fjalla um það hver yrði mestur og jafnframt ánægjulegastur akkur fyrir ótalmarga suðurnesjamenn.

6. Aukin atvinna. Atvinnuleysi er eitt mesta böl mannkyns. Atvinnulausum manni, karli eða konu þykir sem hann sé til einskis nýtur í samfélagi þar sem flestir hafa fundið sér hlutverk í lífinu og gætu þess vegna unað sáttir við sitt.

Túndi hver breti er atvinnulaus og þar í landi vita menn gjörla "hvað átt hafa sem misst hafa" atvinnuna, og á meðan stjórnmálamenn rifust um hvort ætti að selja þyrlufyrirtæki í fjárhagserfiðleikum öðru bandaríku vegna þjóðarrembingsins, biðu starfsmenn á milli vonar og ótta um hvort þeir héldu vinnunni eða ekki. Þeir kærðu sig kollótta um það hverjir ættu fyrirtækið. Ísl stjórnmálamenn verða að gera sér grein fyrir því að ef þeim auðnast ekki að halda uppi fullri atvinnu með sínum ráðum eða sjóðum verða þeir að leyfa útlendingum sem fjármuni hafa að stofna fyrirtæki sem fái að nýta okkar auðlindir, ýmist ásamt okkur eða án. Í þessu sambandi skulum við minnast hins mikla bata sem varð í atvinnumálum á Írlandi er fríiðnaðarsvæðinu hafði verið komið á fót við Shannon-flugvöll.

Hversu margir kynnu að fá vinnu á Reykjanesinu kæmist fyrirtækið fyrrnefnt á laggirnar, réðist af hversu stórhuga menn myndu verða. En til að gefa örlitla hugmynd, ætla ég mér að vitna í skýrlslugerð sem Ransóknarráð ríkisins skilaði af sér 1974 um frumkönnun á hagkvæmni ylræktarvers. Í könnuninni var gengið út frá því að verið veitti 250 manns atvinnu.